Om nu te zeggen dat de stad op zijn kop staat, nee, dat zou overdreven zijn. Maar het is op deze kille middag toch wat onrustig in Berlijn. Want Tori is in town. Rond het Berlijnse kantoor van de platenmaatschappij Universal dwalen groepjes nerveuze vrouwen. Tori Amos-fans. En die zijn van de hartstochtelijke soort. Die willen best wat op deuren en ramen bonken.

Trouwe Tori-fans

De Amerikaanse zangeres Tori Amos geldt al 25 jaar als een spreekbuis voor vrouwen. Zij zingt onder andere over huiselijk geweld, verkrachting en onderdrukking in relaties. Dat heeft haar een schare ongekend trouwe fans opgeleverd, die haar al haar hele carrière volgen. Over de idolatie van haar vrouwelijke fans is zelfs een boek verschenen: Sing Us A Song, Piano Woman – Female Fans and the Music of Tori Amos. Met de studie wilde de schrijfster en feministe Adrienne Trier-Bieniek tegenwicht bieden aan het heersende beeld van de vrouwelijke popfan als gillend meisje bij een concert van een boyband. De schrijfster is zelf ook Tori-fan.

Vanavond presenteert de Amerikaanse zangeres Tori Amos (50) haar plaatUnrepentant Geraldines in een tot intiem podium omgebouwde huiskamer voor een paar handenvol liefhebbers. Tot die tijd zit de pianospelende liedschrijfster min of meer verstopt in haar hotel, waarvan uitsluitend de muziekpers het adres heeft gekregen. Maar dát ze er weer staan, daar bij dat Berlijnse kantoor, dat stemt Amos tevreden om niet te zeggen nederig. ‘Kennelijk spreek ik nog steeds vrouwen aan. Jonge vrouwen ook, van nog geen 20. Als schrijfster heb je één grote angst: dat je ooit, als je ouder wordt, de energie van de samenleving niet meer voelt. Dat je de hartslag mist. Zo ver is het bij mij gelukkig nog niet.’ Ze maakte wat omzwervingen, leek het ritme van haar eigen hartslag kwijt. Na een laatste tournee in 2009 bracht Tori Amos drie jaar geleden ineens een klassiek album uit met liederen op ­pianomuziek van Satie tot Chopin. Ze schreef vorig jaar mee aan een musical, The Light Princess, voor het Londense National Theatre. Amos leek verloren voor de kamerpop, het genre dat zij nota bene mede zelf vanaf haar eerste grote succesplaat Little Earthquakes uit 1992 had vormgegeven.

Amos tijdens een optreden in Nederland in 2001.	Foto Michel Linnsen / Redfern

Amos tijdens een optreden in Nederland in 2001. Foto Michel Linnsen / Redfern

En nu zit ze dus ineens weer kenmerkend schuin op die pianokruk achter haar vertrouwde Bösendorfer, met liedjes die net zo goed van een van haar eerste albums hadden kunnen komen. Tori Amos is terug met het bekende repertoire: sprookjesachtige en tingelende pianopop, in liederen met een lading en een al dan niet verstopte boodschap aan getroebleerde vrouwen. Liedjes als Wedding Day, waarin een vrouw de oorverdovende stilte beweent die in het huwelijkse leven is ingetreden. Of Wild Way, waarin de liefde voor een foute man wordt geuit in pure haat: ‘I hate you, I hate you, I do.’ Het zijn klassieke Amos-liedjes, waar niet-powervrouwen weer wat kracht uit kunnen putten. ‘Mijn muziek draait rond in cirkels’, zegt Amos. Dat bedoelt ze positief. En ze kan het uitleggen. ‘Ik schrijf nog net zo als 25 jaar geleden. Ik ga op pad. Ik reis veel, van Florida naar Ierland en Engeland. Ik observeer mensen. En dat hebben ze vaak niet door.’ Hoe kan iemand het niet in de gaten hebben als hij wordt geobserveerd door de toch vrij makkelijk herkenbare Tori Amos? ‘Ah, ik ben altijd in vermomming. Ik draag een soort cape, waar een plastic hoedje aan vast zit. Loop op tennisschoenen. En natuurlijk heb ik dan ook weer een andere bril op. En zo, als een soort publieke kluizenaar, zit ik dan in een museumcafé of in de metro naar mensen te kijken.’

Ik weet dat er vrouwen zijn die na het horen van mijn muziek iets hebben veranderd in hun leven.

Amos probeert zich voor te stellen hoe iemand leeft, wat er zoal door het hoofd spookt. Hoe ouders omgaan met hun kinderen. Hoe uitgebluste echtparen naast elkaar zitten te zwijgen. Kan zomaar een liedje worden (Wedding Day). Soms begint iemand tegen Amos aan te praten. Over gemankeerd familieleven, een verrotte relatie. ‘En ook dat kan het beginpunt zijn van een liedje. En die nummers, over al die mensen, gaan terug naar waar ze vandaan komen. Naar de personages die in de liedjes figureren, want dat is tegelijk ook mijn publiek. Ik zing nog steeds voor vrouwen die soms niet zo sterk in het leven staan.’ De therapeutische krachten van Amos’ muziek zijn geroemd en Amos zelf is zich daarvan terdege bewust. ‘Het legt een zekere druk op je werk. Ik weet dat er vrouwen zijn die na het horen van mijn muziek iets hebben veranderd in hun leven. Dat de muziek ze de deur uit heeft geduwd, het laatste zetje heeft gegeven. Ik voel die verantwoordelijkheid.’

De oudere Amos

Het ouder worden speelt een belangrijke rol in de nieuwe liedjes van de dit jaar vijftig geworden Tori Amos. In het nummer 16 Shades Of Blue van haar nieuwe album Unrepentant Geraldines zingt Amos in de van haar bekende raadselachtige metaforen over het bereiken van de respectabele leeftijd: ‘If the clocks are black, absorbing everything, but a remembering how we made it that clocks are black. You say: get over it, if 50 is the new black, hooray, this could be your lucky day. But my cables they are surging almost over loading as you disengage.’

Het recent verschenen album Unrepentant Geraldines. Foto: Mercury

Vrouwenspreekbuis

En ze voelt zich ook weleens eenzaam, als vrouwenspreekbuis. Want laten we wel wezen: er is nogal wat veranderd in de vrouwenpop, de afgelopen jaren. We zien zo goed als naakte zangeressen aan sloopkogels over de podia vliegen en seksdansen met een puppy (Miley Cyrus). We zien ­Rihanna en Shakira in lingerie nepcopuleren in een liefdesnestje en we schijnen bij ­Beyoncé live tegenwoordig ook vooral de bilpartij te moeten beoordelen. ‘Voordat ik hierover begin, laat me één ding duidelijk maken. Als ik er nu zo zou uitzien als Beyoncé, zou ik het ook allemaal best graag laten zien. Sommige vrouwen kunnen hun seksualiteit heel goed omzetten in grote kunst. En dat is echt niet iets van de laatste jaren, dat deed Josephine Baker ook al in de jaren twintig, dus waar hebben we het over? En kijk naar Madonna. Haar seksualiteit was behalve entertainment ook een artistiek commentaar.Maar er is ook een tendens – en die is minder gelukkig – dat vrouwen in de popmuziek die het niet zo goed getroffen hebben toch in de verleiding worden gebracht om steeds maar al hun kleren uit te trekken. Ik noem geen namen. Het is kwalijk dat de muziekindustrie dat kennelijk van artiesten eist, in deze tijd.’ Tori Amos brengt tijdens de albumpresentatie in Berlijn onder andere het nummer Trouble’s Lament ten gehoren.

Popschrijfsters met een verhaal

Als Amos met haar 13-jarige dochter Natashya naar de nogal expliciete clipjes op YouTube kijkt, denkt ze weleens met weemoed terug aan haar generatie popschrijfsters. ‘Eerst de vrouwen met de gitaren: Tracy Chapman en Suzanne Vega. En later ik, PJ Harvey en Björk. Popschrijfsters die echt iets te vertellen hadden. Het was voor ons niet bepaald cool om overdreven sexy te zijn, onszelf te seksualiseren. Het zou onze geloofwaardigheid toen drastisch hebben aangetast. Nu zie je artiesten zonder al te veel aantoonbaar talent zichzelf seksueel uitverkopen. En daar hebben ze succes mee, in een moeizame muziekindustrie. Dat geeft te denken voor de toekomst. Het is een dubieus carrièreplan, waar ik me niet zo comfortabel bij zou voelen.’

Amos tijdens een optreden in Glasgow in mei 2014. Foto Ross Gilmore / Redferns

Amos tijdens een optreden in Glasgow in mei 2014. Foto Ross Gilmore / Redferns

Want hoe moet dat met de vrouwelijke popsterren – Amos noemt nog steeds geen namen – als een zekere leeftijd is bereikt en het toch minder zal worden gewaardeerd als je in je ondergoed het podium betreedt. Dat zijn zo van die kwesties waarover Amos zich de laatste jaren het hoofd breekt. Zij werd zelf 50 dit jaar en al voelde dat enigszins als een bevrijding – ‘49 was echt heel erg’ – het gaf ook stof tot nadenken. ‘In de platenbusiness zie je veel minder vrouwen van 50 dan mannen. De mannelijke zanger van boven de 50, zo is de culturele opvatting, heeft een verhaal te vertellen. De rijpe man is zelfs buitengewoon aantrekkelijk, ook als vertolker op een podium. Voor vrouwen in de pop is het veel moeilijker. Als actrice heb je het nog makkelijk: Hollywood creëert wel een rol voor je als je ouder bent. Dan kun je ineens Margaret Thatcher spelen in een biopic. Maar wil je zo’n Margaret Thatcher van een jaar of 75 ook op een poppodium zien staan?’

Laat mij dan maar door die glazen muur heen breken en de weg vrij maken voor de generatie na mij.

Volgens Amos wordt het tijd dat we dat dus inderdaad wel willen. ‘Ik denk dat ik nog heel veel te vertellen heb en dat mijn verhalen nog steeds de moeite waard zijn om aan te horen. Ik ga weer optreden: ik en mijn piano. Laat mij dan maar door die glazen muur heen breken en de weg vrij maken voor de generatie na mij. Wie weet wat we dan nog te zien krijgen, de komende twintig jaar.’ De cd Unrepentant Geraldines is verschenen bij Mercury Classics/ Universal. Tori Amos treedt 26/5 op in De Doelen, Rotterdam, en 29/5 in het Concertgebouw, Amsterdam.