De emotie regeert

BESCHOUWING WK-vreugde, MH17-tranen, Schilderswijk-woede: in de eeuwige strijd tussen gevoel en verstand lijkt de emotie in Nederland sinds deze zomer definitief de bovenliggende partij. Dat was bepaald niet altijd zo. Hoe kwam het zover? En is het schadelijk, of juist goed, dat emotie, van politiek tot televisie tot therapie, nu per definitie ruim baan krijgt? Deskundigen geven antwoord.

DOOR Wilma de Rek ILLUSTRATIES Tzenko 23 augustus 2014

Joelende vreugde op straat, in de kroeg en in de woonkamer tijdens het WK in juni en juli. Ontregelende woede in de Haagse Schilderswijk, op 10 augustus. Peilloos verdriet, sinds 17 juli, in heel Nederland.

De emotie regeert. Niet alleen hier en niet alleen nu, heus niet alleen hier en nu, want emotie bestaat zolang de mens bestaat. Ook lang daarvoor was de emotie er trouwens al; de dinosaurus liet zich volledig sturen door zijn emoties, van angst, agressie, jaloezie. In den beginne zat in het brein de emotie; het verstand heeft zich daar pas veel later in en omheen genesteld. Alles begint met emotie, dat beweging betekent: emotie zet de boel in gang.
Maar op de een of andere manier leek de emotie afgelopen zomer nadrukkelijker aanwezig dan ooit. We wisten al dat we in een ‘dramademocratie’ leven (de term is ruim tien jaar geleden bedacht door de Vlaamse socioloog Mark Elchardus) of in een ‘emocratie’ (vondst van de eveneens Vlaamse kardinaal Godfried Danneels, rond 2002), een samenleving waarin de gevoelens het te vaak winnen van de redelijkheid.

Zijn politiek en emotie een levensgevaarlijk duo of is het juist geweldig dat Nederland zijn in vele calvinistische eeuwen opgebouwde schil van emotieloos pragmatisme eindelijk afpelt?
Maar daar waren we niet per se trots op. Emoties, dat waren lastige, hinderlijke dingen die er met je vandoor gingen en die je in toom moest zien te houden. In de woorden van Immanuel Kant: het verstand moet het gevoel controleren. Rond het begin van onze jaartelling legden de stoïcijnen al uit dat in het hoofd van een weldenkend mens ratio de passies moet beteugelen. Het ‘niet door affecten beïnvloede, redelijk denken’ is een vaste burcht , schreef keizer-filosoof Marcus Aurelius tussen 170 en 180 in zijn Persoonlijke notities: ‘Een mens heeft niets dat sterker is om zijn toevlucht toe te nemen en voortaan onbedwingbaar te zijn. Wie dit niet inziet, is een dwaas, maar wie het wel inziet en toch zijn toevlucht er niet toe neemt, is onzalig.’

Afgelopen zomer leek het omgekeerde te gelden en werd de emotie heilig verklaard. Wie na de ramp met de Malaysia Airlines vlucht 17 zijn emoties niet toonde, of niet genoeg, werd op Twitter en Facebook zo ongeveer afgeserveerd als een onmens. ‘De plicht tot enthousiasme die tijdens het WK in Nederland heerste, althans tot de halve finale tegen Argentinië, sloeg razendsnel om in een plicht tot rouw’, schreef Arnon Grunberg eind juli in The New York Times. In zijn Voetnoten in de Volkskrant wees hij op het naar zijn mening uiterst individuele karakter van rouw; het leverde stapels boze reacties op.

Wat zijn emoties precies? Welke emotie is het sterkst? Zijn politiek en emotie een levensgevaarlijk duo of is het juist geweldig dat Nederland zijn in vele calvinistische eeuwen opgebouwde schil van emotieloos pragmatisme eindelijk afpelt? En de media, de roeptoeters die elke emotie versterken: wat vinden zij ervan? Veel vragen, waarop alleen het verstand het antwoord weet: uiteindelijk gaat het om de juiste balans.

De politiek voelt uw pijn
Verschrikkelijk, verwerpelijk, achterlijk

Op zijn eerste persconferentie na het reces was premier Rutte ongewoon uitgesproken over actuele kwesties die om een moreel oordeel vragen.
Over de demonstraties in de Haagse Schilderswijk: ‘Haatzaaien, discriminatie, geweld [mogen] nooit voorkomen. Als die wel dreigen voor te komen, moeten mensen zich realiseren dat de staat zal ingrijpen.’
Over jongeren die antisemitistisch gedachtengoed uitdragen: ‘Dat vind ik verschrikkelijk. Dat vind ik verwerpelijk. Het risico zou zijn dat daarmee de groepen waartoe deze jongeren behoren, mensen die de islam aanhangen in Nederland, als geheel veroordeeld worden.’
Over Yasmina Haifi, de ambtenaar van Justitie die twitterde dat ISIS een zionistisch verzinsel is: ‘Laat ik allereerst zeggen dat die kwestie van de dame die deze achterlijke gedachte twitterde, dat ik dat verschrikkelijk vind.’
Over Zwarte Piet: ‘Het kabinet heeft geen mening over de kleur van Zwarte Piet. En hoe de traditie zich verder ontwikkelt in de samenleving, is aan de samenleving.’
Over het voortbestaan van de coalitie: ‘Ik heb daar goede hoop op, omdat we in dit land gezegend zijn […] met een heel bijzonder politiek stelsel, wat als je er van buiten naar kijkt alle kenmerken heeft van instabiliteit, maar al zo’n 130 jaar in staat is te komen tot de noodzakelijke beslissingen.’
De overige deskundigen staan vandaag in Sir Edmund.

augustus 23, 2014Permalink