De wereld volgens Maxwell Smart

In de jaren zestig had je in Amerika de populaire komische serie Get Smart over een stuntelige geheim agent die Maxwell Smart heette. De serie bracht niet alleen de primeur van de schoentelefoon, maar had ook een eigen versie van de tweepolige wereld. De inlichtingendienst waarvoor Maxwell Smart werkte, heette ‘Control’ en de wereldwijde vijand heette ‘Kaos’. De serie was zijn tijd ver vooruit. Het lijkt er immers steeds meer op dat de na-na-koudeoorlogse wereld opgesplitst raakt in een wereld van ‘orde’ en een wereld van ‘wanorde’.

Eerst hebben we afscheid genomen van het imperialisme en het kolonialisme. Daarna van het alliantiesysteem van de Koude Oorlog, waarbij menig zwakke staat financieel werd gesteund om infrastructuur op te bouwen en wapens te kopen om hun grenzen en bevolking te bewaken. De stabiliteit van ieder vakje op het wereldwijde schaakbord was immers voor zowel Washington als Moskou van belang. En onlangs zijn we begonnen met afscheid nemen van monarchieën en autocratieën die van bovenaf met ijzeren vuist regeerden en waartegen technologisch mondige burgers in de grote steden massaal in opstand kwamen.

De NAVO maakt het bewind in Libië een kopje kleiner en ontketent een stammen- en militie-oorlog van allen tegen allen
Nu hebben we dus drie basissystemen: orde waarin wordt voorzien door democratische regeringen die ook rekening houden met minderheden; orde die wordt opgelegd door autocratische regeringen die hele groepen uitsluiten, en niet-geregeerde of chaotisch bestuurde gebieden.

Kijk om je heen: in Nigeria kidnapt Boko Haram 250 schoolmeisjes en verdwijnt vervolgens in een duistere uithoek van het land. De Islamitische Staat in Irak en Syrië (ISIS) roept een kalifaat uit in delen van Syrië en Irak en schept op Twitter op over het onthoofden van tegenstanders. De NAVO maakt het bewind in Libië een kopje kleiner en ontketent een stammen- en militie-oorlog van allen tegen allen. In combinatie met de ineenstorting van Tsjaad leidt dat tot een golf van wapens en vluchtelingen naar andere Afrikaanse landen, wat weer een bedreiging vormt voor Tunesië en Marokko. Israël is overspoeld met meer dan 50 duizend vluchtelingen uit Eritrea en Soedan op zoek naar werk en veiligheid in het Israëlische ‘eiland van orde’. En alleen al sinds oktober 2013 heeft de VS te maken met een golf van meer dan 50 duizend alleenstaande kinderen uit Guatemala, El Salvador en Honduras. ‘Ze vluchten weg voor de dreiging en het geweld in hun eigen land’, aldus Vox.com.

Ontwikkelingen
Waarom gebeurt dit juist nu? Zonder de ondersteuning van het Koude-Oorlogssysteem is het voor zwakke staten niet meer zo eenvoudig een minimum aan veiligheid, werkgelegenheid, gezondheidszorg en maatschappelijke ondersteuning te bieden. Vanwege snelle ontwikkelingen in de markt (globalisering), veranderingen in de natuur (het klimaat, milieuschade) en dankzij de Wet van Moore (rekenkracht van computers) ontploffen sommige staten omdat ze de druk niet aankunnen.

Oké, wij hebben Irak opgeblazen, maar de opstand in Syrië is niet te begrijpen zonder in te zien hoe een vreselijke, vier jaar durende droogte in combinatie met een explosieve bevolkingsgroei de economie daar heeft ondermijnd.

Je kunt de opstand in Egypte niet begrijpen zonder die te koppelen aan de wereldwijde graancrisis in 2010 en de torenhoge broodprijs. Of zonder in te zien wat een uitdaging het Chinese leger aan arbeidskrachten vormt voor ieder ander lagelonenland. Het huidige systeem van globalisering beloont landen die hun arbeiders en markten zo efficiënt maken dat ze sneller dan ooit kunnen deelnemen in wereldwijde ketens van aanbod van goederen en diensten, en het straft zwaarder dan ooit de landen die dat niet kunnen.

De Wet van Moore stelt dat het aantal transistors in een geïntegreerde schakeling door de technologische vooruitgang elke 2 jaar verdubbelt
De verspreiding van ISIS of van de Arabische Lente is alleen te begrijpen als je kijkt naar de onstuitbare ontwikkelingen op het gebied van computers en telecommunicatie – de Wet van Moore. Daardoor zijn er zoveel goedkope communicatiemiddelen beschikbaar dat ook kleine groepen in staat zijn om volgelingen te rekruteren, staten uit te dagen en grenzen op te heffen.

De gecombineerde druk van de markt, de natuur en de Wet van Moore is de geopolitieke versie van klimaatverandering, volgens Michael Mandelbaum, de schrijver van The Road to Global Prosperity.

Deze landen staan bloot aan enorme krachten en het zal een buitengewone inspanning van de hele wereld van orde vergen om die krachten te beteugelen. Daarover een volgende keer meer.

Vertaling: Leo Reijnen

Thomas Friedman is columnist van The New York Times.