Kunnen mensen letterlijk verstijven van angst

Het gebeurt geregeld, mensen die getuige zijn van een vechtpartij op straat en die niets doen. Ze staan letterlijk aan de grond genageld. Of mensen die niet meteen de gracht inspringen als er een kind in is gevallen. Dat is geen onwil, deze mensen hebben last van een freeze. Want het antwoord op de vraag of we kunnen verstijven van angst is ja.

‘Mensen verstijven letterlijk, ze bewegen niet meer, zegt psycholoog Muriel Hagenaars van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hun spierspanning gaat omhoog en hun hartslag omlaag; vooral dat laatste is opmerkelijk bij een angst- of stressreactie.’

Freezing, zoals deze reactie wordt genoemd, is eigenlijk een soort derde variant op vluchten en vechten, onze twee basisreacties op gevaarlijke situaties.

Toch ervaren veel mensen een reactie van verstijving als lastig. Hagenaars noemt voorbeelden van vrouwen die zich tijdens een verkrachting niet verzetten
Niet alleen mensen, ook dieren hebben last van freezing. Bij veel dieren is het zelfs de eerste reactie. ‘Denk aan hertjes die de snelweg oversteken en bij het zien van een auto verstijven en in de koplampen staren. Terwijl wegrennen zinvoller zou zijn.’

Dat brengt ons bij de waaromvraag, want heeft verstijven wellicht toch een functie?

Van oorsprong wel, zegt Hagenaars. Vanuit een freeze kun je namelijk optimaal waarnemen met verscherpte aandacht. Dat kan nuttig zijn om de situatie te overzien en een goede keuze te maken voor vervolgstappen. ‘Ook is freezing een goede voorbereiding op actie, dieren kunnen na een freeze extra snel wegrennen. Ten derde kan het bij prooidieren een nuttige tactiek zijn. Er zijn roofdieren die geen interesse hebben in dode prooien, dus als je je voor dood houdt, laten ze je met rust.’
Paniek tijdens de Nationale Dodenherdenking op de dam in 2010. Foto ANP
Toch ervaren veel mensen een reactie van verstijving als lastig. Hagenaars noemt voorbeelden van vrouwen die zich tijdens een verkrachting niet verzetten. Of mensen die niet reageren als zij in elkaar worden geslagen. ‘Mensen kunnen zich heel schuldig voelen naderhand. Ze vragen zich af waarom ze zich niet verdedigd hebben. Ook de omgeving kan er negatief op reageren.’ Maar Hagenaars benadrukt: freezen is geen keuze. Je reageert op impuls, er gaan geen gedachtes aan vooraf. De ene mens zal verstijven, de volgende zal sneller vechten en weer een volgende slaat op de vlucht.

De ene mens zal verstijven, de volgende zal sneller vechten en weer een volgende slaat op de vlucht
Mensen die verstijven tijdens een nare gebeurtenis lijken eerder last te krijgen van posttraumatische symptomen. Hagenaars onderzoekt hoe dat komt. ‘Het idee is dat de aandacht en perceptie optimaliseren tijdens een freeze en dat herinneringen anders worden opgeslagen. Maar het onderzoek is nog in volle gang.’ Welke mensen meer aanleg hebben om te verstijven is nog niet bekend, mogelijk speelt een hoog gehalte cortisol (stresshormoon) een rol.

Gelukkig is er hoop. Zo bestaan er trainingen voor mensen in bepaalde beroepsgroepen die een grote kans lopen in stressvolle of gevaarlijke situaties te belanden, zoals brandweerlieden, ambulancepersoneel of soldaten. ‘Je kunt de reactie veranderen door situaties te simuleren en vaak te trainen’, zegt Hagenaars. ‘Het is lastig, maar niet onmogelijk. Maar met alleen een goed voornemen kom je er niet.’