Snel bedjes nodig, geeft niet waar

ANALYSE Tienduizend vluchtelingen moeten met spoed gehuisvest – in gevangenissen, recreatieparken, bejaardenhuizen. Dat geeft bestuurlijke hoofdpijn. Kan een gemeente nee zeggen?

DOOR Ana van Es 29 november 2014

Het gehucht Rijs, één straat met uitzicht op de IJsselmeerdijk, telt 172 inwoners. In de straat hangen pamfletten als: ‘Maak van gastvrij Rijs geen verwoest paradijs’. Op een verzoek om hier 500 asielzoekers op te vangen, reageerde het gemeentebestuur deze week afwijzend.

Circa drie asielzoekers per inwoner, dat is ‘niet gelukkig’, zei wethouder Durk Durksz, van de Friese Nationale Partij. De uitkomst is een nee.

Het COA zei: ‘Als jullie weigeren, dan kunnen jullie een telefoontje van de staatssecretaris verwachten’

Peter van Huissteden wethouder Bergen
Maar kan een gemeente asielzoekers in deze tijd wel weigeren? Overal in Nederland klopt het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) aan. Zo’n tienduizend vluchtelingen, uit landen als Syrië en Eritrea, moeten onverwacht worden gehuisvest. Van Vledder tot Landsrade, van Middelburg tot Den Helder, krijgen gemeenten het verzoek om gastvrij te zijn.

Deze spoedopvang geeft bestuurlijke hoofdpijn. Maandag gaf de burgemeester van Oranje toe dat de ­geplande opvang van 1.400 vluchtelingen in een klein Drents dorp onhoudbaar is. In pas geopende asielzoekerscentra in Budel en Overloon braken vechtpartijen uit.

Tijd om daarbij stil te staan, heeft het COA niet. ‘Wij moeten snel zorgen voor bedjes’, zegt een woordvoerder. Alle accommodatie voldoet: de koepelgevangenis in Breda, de IJsselhallen in Zwolle, een bejaardentehuis in Middelburg. Steeds meer eigenaren van recreatieparken melden zich ‘uit eigen beweging’. Wie asielzoekers in z’n vakantiebungalows plaatst, verdient immers goed geld.

In onder meer Oranje, Wassenaar en Ommen is zo een asielindustrie ontstaan. In Rijs sloot de eigenaar van landgoed Mooi Gaasterland, pronkjuweel van het dorp, ook zo’n voordelige deal met het COA. Gemeenten voelen zich onder druk gezet om ermee in te stemmen.

Botte bijl
‘De benadering van het COA gaat soms met de botte bijl’, zegt John van Tilborg, voorzitter van steunpunt LOGO, dat gemeenten adviseert over vluchtelingenopvang. ‘Ze zeggen: we kunnen asielzoekers niet buiten in het veld leggen, en dat begrijp ik. Maar men staat onder druk, en vanuit die druk opereert men.’

Hoe gaan gemeenten om met zo’n bliksemverzoek? Wethouder Peter van Huissteden (PvdA) van de gemeente Bergen vroeg toch even of hij nee kon zeggen, toen hij een e-mail kreeg van het COA: met de eigenaar van hotel De Dennen in Bergen aan Zee was afgesproken om daar 95 asielzoekers tijdelijk te huisvesten, over twee maanden al zouden ze komen.

Voor alle duidelijkheid: hij was geen moment van plan om deze mensen buiten te houden. ‘Als we onze grenzen openstellen, kun je als lokale overheid niet zeggen: hier zijn jullie niet welkom.’ Dat hotel is prima geschikt. Maar het huisvesten van asielzoekers in een mondain toeristendorp ligt gevoelig. Het gesprek daarover met zijn inwoners verloopt het gemakkelijkst als het besluit van de gemeente komt.

Toch was het meer een oekaze uit Den Haag. ‘Ja, ik had het gevoel dat het een moetje was. Het COA zei: ‘Als jullie weigeren, dan kunnen jullie de volgende dag een telefoontje van de staatssecretaris verwachten. Dan komt er een aanwijzing.’’

Staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) hing inderdaad aan de lijn in het Gelderse Berkelland. Het COA wilde daar 210 asielzoekers huisvesten in een leegstaande tbs-kliniek. Aankomst binnen twee weken. Of de gemeente dat wilde gedogen. ‘Gedogen, dat is het terzijde schuiven van regels’, zegt de woordvoerder. ‘Als een inwoner hier een dakkapel wil plaatsen, moet die de gebruikelijke procedure volgen. Het COA ook.’

Ja, en toen belde de staatssecretaris. Op zo’n moment moet je op je strepen staan. ‘Wij hebben duidelijk uitgesproken: dit is het belang van onze inwoners tegenover dat van asielzoekers.’

‘Als het COA aan de deur rammelt, is het belangrijk zelf de regie te houden’, zegt Van Tilborg, die gemeenten adviseert. In Rijs ging dat verkeerd. Het ­gemeentebestuur stelde pas eisen over veiligheid en overlast toen het COA dacht dat de afspraak over 500 asielzoekers in Mooi Gaasterland beklonken was. Maandag liet de wethouder zich op een bewonersbijeenkomst door het COA ‘radiostilte’ opleggen.

Geen koehandel
Toen het COA informeerde of er in Middelburg ‘een leegstaand gebouw is dat op korte termijn in gebruik genomen kan’, offreerde wethouder Chris Dekker (SGP) een leegstaand bejaardentehuis. Maar hij maakte meteen harde afspraken. Over de aantallen (‘330, niet meer, daarover geen koehandel’). De opening werd uitgesteld om inwoners goed te informeren.

In Middelburg is eerder een asielzoekerscentrum geweest. ‘Onze eerdere ervaringen leidden ertoe dat wij de regie hebben genomen, niet het COA’, zegt Dekker. ‘Je moet duidelijk zijn.’

‘Weigeren kon formeel niet’, zegt Francis Boen (PvdA), wethouder in Stadskanaal. Begin september belde het COA: er was een contract gesloten met de eigenaar van een plaatselijk recreatiepark, 250 asielzoekers zouden er komen. De wethouder kon niet veel anders doen dan een ‘informatiemarkt’ voor omwonenden te organiseren.

Het COA zal de komst van asielzoekers niet afdwingen, zegt de woordvoerder. ‘Wij hebben het lokale bestuur nodig. Er moet beginnend draagvlak zijn.’ Ja, als je weigert, belt inderdaad de staatssecretaris. ‘Hoe een burgemeester dat interpreteert, is aan hem. Maar een gang naar de rechter kost te veel tijd.’

Vijf voor twaalf
In Rijs kan het gemeentebestuur dus uiteindelijk weigeren. ‘Het mag ook nee zijn’, zei COA-afdelingshoofd Henk Wolthof woensdag bij een raadsvergadering. ‘Wij hadden niet bedacht dat we daar een college van B en W nog eens op zouden moeten wijzen.’

Of toch niet? Wethouder Durksz kreeg in een telefoongesprek met het COA te horen dat het ‘vijf voor twaalf’ is. Dat de gemeente moet vrezen voor ‘schadevergoeding’ – met de eigenaar van Mooi Gaasterland was al een akkoord bereikt. ‘U gaat tijdens de wedstrijd de spelregels veranderen.’

In het dorp van één straat, waar de toegang wordt gevormd door een bord ‘AZC nee’, zegt inwoner Sjoerd Meekma: ‘Het lijkt alsof er van bovenaf tegen gemeenten wordt gezegd: je moet ‘ja’ zeggen.’

 

november 30, 2014Permalink