We moeten ons er buiten houden

Iedereen heeft het over een gezamenlijk optrekken van Amerika en Iran tegen de coalitie van soennitische milities die Mosul en andere soennitische steden in het westen van Irak en in Syrië hebben ingenomen. Volgens mij kan Amerika zich beter niet in deze strijd mengen.

Want in welke context zou Amerika ingrijpen? Irak en Syrië zijn multi-etnische, multisektarische samenlevingen die, net als andere Arabische staten, altijd autoritair zijn geregeerd. Eerst door de zachte hand van de Ottomanen, die via plaatselijke notabelen een gedecentraliseerd bewind voerden, daarna door de ijzeren vuist van Britse en Franse koloniale overheersers en nog later door nationalistische vorsten en dictators.

Nu zijn de Ottomanen, de Britten en de Fransen en veel vorsten en dictators verdwenen. De Amerikanen hebben de dictator van Irak verdreven, de NAVO samen met rebellen die van Libië, in Tunesië, Egypte en Jemen heeft de bevolking haar eigen dictator verdreven en sommige Syriërs hebben dat ook geprobeerd. Al die landen staan nu voor de uitdaging een veel bredere regering te vormen en de verschillende sekten en stammen een sociaal contract te laten sluiten over hoe ze kunnen samenleven als gelijkwaardige burgers die de macht delen.

Geen wonder dat de Iraakse soennieten hebben besloten dan maar hun eigen sektarische deel van het land op te eisen
Deze overgang gaat Tunesië en Koerdistan het best af. Voor de Egyptenaren werd de onzekerheid zo ondraaglijk dat ze weer voor de ijzeren vuist van het leger kozen. Libië is vervallen tot een stammenstrijd. Jemen worstelt met een wankel evenwicht tussen de stammen. In Syrië lijken de sjiitisch-alawitische minderheid, de christenen en sommige soennieten de voorkeur te geven aan de tirannie van Assad boven de anarchie van de islamistische rebellen. De Syrische Koerden hebben hun eigen enclave gecreëerd. Dus is het land een lappendeken geworden.

In Irak had de sjiitische premier Maliki de beste kansen, het meeste oliegeld en de meeste hulp van de VS om te komen tot zo’n sociaal contract voor een breed gedragen Iraaks bestuur. Zodra de Amerikanen waren vertrokken, gaf hij alle macht echter aan de sjiieten en zette de soennieten buitenspel. Geen wonder dat de Iraakse soennieten hebben besloten dan maar hun eigen sektarische deel van het land op te eisen.

Moskeeën en fondsen in Saoedi-Arabië, Turkije, Koeweit en Qatar bleven predikers en strijders financieren die het ergste soort soennitisch extremisme uitdroegen
Het ziet er dus naar uit dat een verenigd Irak en een verenigd Syrië alleen verenigd kunnen blijven door internationaal ingrijpen, waarbij de dictators worden afgezet, de extremisten worden weggevaagd en een op consensus gebaseerd politiek systeem van de grond af wordt opgebouwd. Dat is een project waar generaties overheen gaan en waarvoor geen vrijwilligers zijn.

Wat nodig was, bleek onmogelijk. De Iraakse leiders na Saddam gedroegen zich als mishandelde kinderen die mishandelende ouders werden. De Iraniërs probeerden voortdurend een sjiitische overheersing te bevorderen en frustreerden de Amerikaanse pogingen te komen tot een pluralistisch systeem. Moskeeën en fondsen in Saoedi-Arabië, Turkije, Koeweit en Qatar bleven predikers en strijders financieren die het ergste soort soennitisch extremisme uitdroegen. Duizenden moslimmannen marcheerden naar Syrië en Irak voor de jihad, maar niet één voor het pluralisme.

Nu zou ik kunnen zeggen dat het niet in het belang van Amerika of de wereld is als Irak uiteenvalt en een deel van het land onder het regime van moordzuchtige soennitische milities komt. Maar ik zeg dit: het lijkt me zowel te laat als te vroeg om de desintegratie tegen te houden. Te laat, omdat er geen enkel vertrouwen meer is tussen de verschillende gemeenschappen en Maliki er niets aan doet om dat vertrouwen te herstellen. Te vroeg, omdat de Irakezen eerst maar eens gescheiden moeten leven om te ervaren hoe armzalig dat is, voordat de diverse sekten vreedzaam kunnen samenleven.

Tot het zover is, moeten we de eilanden van fatsoen steunen
Het valt niet te ontkennen dat een nieuw, geradicaliseerd ‘Soennistan’ terrorisme onze kant op kan exporteren. Gelukkig beschikken de VS over een NSA, een CIA en drones om die dreiging het hoofd te bieden.

In Europa ontstond pluralisme pas na vele eeuwen geloofsstrijd en nadat vele etnische zuiveringen hadden geleid tot homogener samengestelde naties. Europa heeft de Verlichting doorgemaakt en de Reformatie. De Arabische moslims moeten diezelfde reis afleggen en dat zal gebeuren als ze dat zelf willen of alle andere opties zijn uitgeput. Tot het zover is, moeten we de eilanden van fatsoen steunen – Tunesië, Jordanië, de Verenigde Arabische Emiraten, Libanon en Koerdistan – en onze eigen democratieën versterken om ons zo goed mogelijk af te schermen.

Vertaling: Leo Reijnen

Thomas Friedman is columnist van de New York Times.