Zet met zorg in op de familie, niet de wijk

Zet in de zorg de familie centraal en verplicht families zich te verzekeren voor mantelzorg.

DOOR Hans Bosselaar 7 april 2014

Foto Reuters

Hans Bosselaar is academic manager aan de VU, afd. bestuurswetenschap en politicologie.

De Franse ouderenzorg zou wel eens een voorbeeld voor Nederland kunnen zijn, suggereert de Volkskrant in een artikel van donderdag jongstleden. Daar wordt zorg geboden door de buren en vooral familie van de bejaarde. Goedkoop en effectief. De staatssecretaris van Volksgezondheid doet verwoede pogingen deze goedkope zorg ook in Nederland salonfähig te maken. Daarbij gokt hij op buren en wijken en laat hij de versbakken wethouders de komende jaren hiervoor het vuile werk opknappen. Zij moeten ervoor zorgen dat hun burgers de bezuinigingen in de zorg voor ouderen en gehandicapten opvangen.

 

Als we het Franse of Zuid-Europese voorbeeld willen volgen, zullen we echter niet in moeten zetten op de lokale gemeenschappen, maar op familieverbanden. Het is voor Nederland zeker een denkbare optie.

Logica

Het belangrijkste en meest aansprekende voordeel van het Franse systeem is dat het aansluit op de logica van zorg. We voelen ons nu eenmaal verantwoordelijk voor de zorg voor onze kinderen, partner en ouders. Velen zullen beweren dat dit zelfs een primaire behoefte of aanleg is. Deze behoefte of aanleg brengt het voordeel mee dat deze zorg de staat of de (sociale) verzekeraars niets kost.

Het zal veel Nederlanders tegen de borst stuiten dat het Franse systeem mensen afhankelijk maakt van hun directe familie. De verzorgingsstaat heeft ons de voordelen van een anonimiteit en continuïteit van zorg geleerd. Wie zorg nodig heeft, heeft daar over het algemeen recht op. Daar betalen we gezamenlijk premie voor. Je hoeft niet aan te kloppen bij je zoon waar je al jaren mee in onmin leeft of die 120 kilometer ver weg woont en een drukke baan en gezin heet. Solidariteit heet dat in klassiek verzorgingsstaatjargon. Solidariteit die het ook mogelijk maakt om mensen met minder geld toch goede zorg te bieden, omdat de rijkeren meer betalen.

De verzorgingsstaat heeft ons de voordelen van een anonimiteit en continuïteit van zorg geleerd

In Nederland is het niet gebruikelijk om de familie als gemeenschap aan te spreken op de financiering en uitvoering van zorg in de eigen omgeving. Indirect gebeurt dit al wel door erop te vertrouwen dat voornamelijk vrouwen een deel van de zorg voor hun rekening nemen in de vorm van mantelzorg.

Als we de zorglogica en de kostenbesparing van de Fransen onderdeel uit laten maken van het Nederlandse solidaire stelsel zou dat er als volgt uit kunnen zien. De familie wordt de primaire gemeenschap om zorgvragen neer te leggen: in natura (zorglogica) of in geld (solidariteit). Dit moet dan gebeuren door families te verplichten zich te verzekeren voor mantelzorg.

Mantelzorgpensioen

Het ligt voor de hand deze verzekering te beperken tot familierelaties in de eerste graad omhoog en naar beneden. Dat wil zeggen dat je premie betaalt voor de zorg voor jezelf en partner, voor je ouders en voor je kinderen.

In het familieverband bouw je een eigen bedrag op dat besteed kan worden aan mantelzorg. Vergelijkbaar met een pensioen, in dit geval een familiepensioen. Als er mantelzorg nodig is, kan de familie besluiten de zorg in te kopen of deze zelf te verlenen. Deze constructie is meteen een prikkel om zo veel mogelijk zorg zelf te verlenen.

Wellicht moeten we de komende jaren meer inzetten op de familie dan op de wijk om de groeiende zorgvraag op te vangen

Het mantelzorgpensioen is immers familiegebonden. Dus hoe meer je zelf doet, hoe meer je overhoudt om later aan zorgtaken te besteden. Als familieleden overlijden blijft het bedrag over voor de langstlevenden. In veel gevallen zullen de ouders het eerst overlijden, waarna het resterende deel wordt verdeeld over de familiefondsen van hun kinderen.

Aan het idee van een wettelijke verplichte familiepolis zitten ook haken en ogen. Zo is het zeer wel denkbaar dat familieleden verschillen van inzicht over de vraag of mantelzorg in een bepaald geval wel nodig is. Immers het gaat ten koste van de eventuele toekomstige mantelzorguitgaven. Bij geschillen zou een bindende objectieve indicatiestelling geregeld moeten zijn.

Kinderopvang

Maar er zijn ook extra kansen. Bijvoorbeeld voor een private aanvullende verzekering. Of de uitbreiding van de wettelijke familiepolis met kinderopvang. Als opa en oma voor de kleinkinderen zorgen, levert dat een besparing op die later voor extra mantelzorg kan worden ingezet.

Kortom, wellicht moeten we de komende jaren meer inzetten op de familie dan op de wijk om de groeiende zorgvraag op te vangen. In de Zuid-Europese landen kennen ze al lang de kracht van deze vanzelfsprekende gemeenschappen.